Zübeyde Haným (1857, Selanik- Langaza - 14 Ocak 1923, Ýzmir), Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu olan Mustafa Kemal Atatürk'ün annesidir. Aslen Konya-Karamanlý'dýr.
Aile kökeni [deðiþtir]Osmanlý devrinde, Fatih Sultan Mehmet zamanýnda Anadolu (Ýzmir) 'dan Rumeli’ye göçen ve Selanik yakýnlarýndaki Langaza’da toprak iþleri ile uðraþan bir Türkmen ailesi olan Hacý Sofi ailesindendir. Babasý: Sofuzade Feyzullah (Sadullah) Aða, annesi : Molla Haným olarak anýlan Ayþe Haným’dýr. Döneminde kadýnlarýn okula gitmesi yaygýn olmadýðý için, okur yazar oluþu nedeniyle kendisi de Zübeyde Molla olarak anýlýrdý.
Hacý Sofi gibi dinine baðlý bir aileden geldiði için kendisi de öyleydi. Türk tarih kitaplarýnda sýkça geçen, eðitim sisteminin karýþýk olduðu bir dönemde, Mustafa Kemal'in ne tür bir okula gideceði konusundaki tartýþmalarda Zübeyde Haným'ýn, dini eðitim veren Mahalle Mektebi'ne gitmesinde ýsrarcý oluþu bu yüzdendir.
Selanik'te Gümrük Muhafaza Teþkilatýnda memur Ali Rýza Efendi ile 1871 yýlýnda henüz 14 yaþýnda iken evlendi. Ali Rýza Bey, sarýþýn ve mavi gözlü bir kadýnla evlenmeyi düþlerken, kendisinden 20 yaþ küçük olan, siyah saçlý ve derin mavi gözlü bu kadýna sevdalandýðýný belirtmiþtir.
Yeni çift Selanik Yenikapý semtinde yeni hayatýný baþlatmýþ ve Zübeyde Fatma, Ömer ve Ahmet adlý çocuklarý doðmuþtur. Ancak Fatma bu dönemde ölmüþtür.
Eþi Ali Rýza'nýn Yunanistan sýnýrýnda Çayaðzý (ya da Papaz Köprüsü)'na tayin ediliði için taþýnmýþ ve orda Ömer ve Ahmet ölmüþ.
1881’de dördüncü çocuklarý Mustafa, 1885’te Makbule, 1889’da Naciye doðdu. Naciye’yi de küçük yaþta veremden kaybettiler. Ali Rýza Efendi de 1888 yýlýnda öldü.
Ýkinci Evliliði [deðiþtir]Bunun üzerine Zübeyde Haným, çocuklarýný da alarak abisi Hüseyin Bey'in Langaza'daki çiftliðine gitti. Babasýnýn erken ölümünün ve dayýsýnýn çiftliðinde ailenin erkeði olarak yaþadýklarýnýn Mustafa üzerinde derin etkileri olduðu düþünülür.
Abisine daha fazla yük olmak istemeyen Zübeyde Haným, ikinci evliliðini Selanik Gümrükler Baþmüdürü Ragýp Bey ile yaptý. Ragýp Bey'in de önceki evliliðinden dört çocuðu vardý. Bu evlilik, babasýnýn hatýrasýna saygý gösterilmediðini düþünen Mustafa Kemal'i kýzdýrdý. Zübeyde Haným, Balkan Savaþý’ndan sonra Ragýp Bey’den ayrýldý ve artýk Osmanlý topraðý olmaktan çýkan Selanik’i terk ederek kýzý Makbule ile birlikte Ýstanbul’a göç edip Beþiktaþ Akaretler’de bir eve yerleþti.[1]
Mustafa Kemal, Ali Fuat Cebesoy'a, Ragýp Bey hakkýnda
Bana karþý hep çok saygýlý davranmýþ, büyük adam muameleri etmiþtir. Nazik ve kibar bir insandýr.
demiþtir. [2]
1919’da Anadolu'ya çýktýðýndan beri görmediði ve üstelik Osmanlý Padiþahý tarafýndan hakkýnda ölüm emri verildiðini öðrendiði oðlu Mustafa Kemal ile ancak 14 Haziran 1922’de Adapazarý’nda tekrar buluþan Zübeyde Haným, onun yanýna Ankara’ya yerleþti. Ancak bu þehrin sert iklim koþullarý saðlýðýný olumsuz etkileyince tedavi amacýyla Ýzmir’e gitti. 14 Ocak 1923 günü 66 yaþýnda hayatýný kaybetti. Ýzmir’in Karþýyaka ilçesinde 1940 yýlýnda yaptýrýlan anýt mezarda yatmaktadýr.